| Spis treści |
|---|
| Urządzenia blokowe na stacji |
| Blokada stacyjna i liniowa |
| Opis urządzeń blokowych na przykładowej stacji |
| Opis pracy urządzeń blokowych |
| Wszystkie strony |
Urządzenia blokowe (w tym aparat blokowy) stanowią zespół urządzeń elektromechanicznych służących do wzajemnego uzależnienia czynności obsługi urządzeń sterowania ruchem kolejowym (srk) jednej nastawni, kilku nastawni w obrębie jednej stacji lub nastawni na sąsiednich stacjach.
Aparat blokowy jest urządzeniem występującym przede wszystkim w ręcznych kluczowych i mechanicznych scentralizowanych urządzeniach srk (rzadziej w elektrycznych suwakowych urządzeniach srk).
Aparat blokowy.
W skład urządzeń blokowych wchodzą skrzynie blokowe z blokami prądu zmiennego i stałego oraz urządzenia dodatkowe, np. zastawki elektryczne z włącznikami, powtarzacze blokowe i sygnałowe, zwalniacze kluczowe, induktor itp.
Urządzenia blokowe, które uzależniają czynności nastawcze pomiędzy nastawniami na jednej stacji stanowią blokadę stacyjną, natomiast urządzenia blokowe uzależniające czynności nastawcze pomiędzy nastawniami wyprawiającymi pociągi ze stacji na szlak sąsiednich stacji stanowią blokadę liniową.
Skrzynia blokowa jest montowana na podstawie blokowej nastawnicy mechanicznej (przy mechanicznych scentralizowanych urządzeniach srk – zdjęcie nr 1) lub na stojącej kluczowej skrzyni zależności P46 (lub HL35) – zdjęcie nr 2; albo na osobnej podstawie (przy ręcznych kluczowych urządzeniach srk i wiszącej skrzyni zależności typu Z) – zdjęcie nr 3.
Skrzynia blokowa składa się ze szkieletu staliwnego, drewnianej ściany oraz obudowy blaszanej. Na wierzchu skrzyni blokowej umieszczone są klawisze blokowe, na przedniej ścianie obudowy umieszczone są okienka blokowe, a pod nimi tabliczki blokowe. Na drewnianej ścianie nad aparatem blokowym umieszcza się w miarę potrzeby powtarzacze blokowe, sygnałowe i inne urządzenia (np. włączniki sygnałów zastępczych, zastawki elektryczne).
Okienka blokowe umożliwiają obserwowanie stanu poszczególnych bloków. Pod okienkami blokowymi umieszcza się tabliczki blokowe (opisujące rodzaj bloku i nazwę semafora lub literowe oznaczenie przebiegu obsługiwanego przez blok, numer toru, na który jest realizowany przebieg oraz nazwę stacji, do której, lub, z której pociąg po obsłużeniu bloku ma odbyć jazdę). Tabliczki blokowe blokady stacyjnej mają czarne obramowanie i czarne opisy na białym tle, tabliczki blokowe blokady liniowej mają czerwone obramowanie i czerwone opisy na białym tle – rys. „Wzory tabliczek blokowych”.
Blok na prąd zmienny służy do zamykania drążków przebiegowych (kluczy przebiegowych) lub dźwigni sygnałowych. Zablokowanie bloku uzyskuje się przez naciśnięcie klawisza blokowego i pokręcenie korbą induktora. Odblokowanie bloku następuje wskutek przepływu przez jego elektromagnesy prądu, wytworzonego z innej nastawni. Bloki te są stosowane w blokadzie stacyjnej (bloki dania i otrzymania nakazu, bloki dania i otrzymania zgody) oraz w blokadzie liniowej (bloki początkowe, końcowe i pozwolenia). Bloki te pracują parami, – gdy jeden z nich jest odblokowany, drugi, współpracujący z nim, jest zablokowany.
W przypadku zastosowania na nastawni skrzyni kluczowej typu P46 (lub HL35) stosuje się grupowy blok dania nakazu lub zgody na przebiegi wzajemnie sprzeczne, bowiem wybór przebiegu jest dokonywany przez przełożenie drążka przebiegowego, który swymi zestykami elektrycznymi sprawia, że w czasie blokowania bloku grupowego na współpracującej nastawni odblokuje się właściwy blok otrzymania nakazu lub zgody (na rysunkach blok grupowy DnGHJ i DnL1L2L3 w nast. dysponującej i blok grupowy dzA1A2A3 w nast. wykonawczej).
W przypadku zastosowania na nastawni wiszącej skrzyni zależności typu Z wszystkie współpracujące ze sobą bloki pracują parami.
Wszystkie bloki, zamykające drążek przebiegowy w położeniu przełożonym posiadają plombowany ręczny zwalniacz, którego użycie umożliwia doraźne odblokowanie bloku w przypadku niemożności zwolnienia przez współpracującą nastawnię lub awarię urządzeń, co umożliwi cofnięcie przełożonego drążka przebiegowego do położenia zasadniczego, w którym zostaną uwolnione dźwignie zwrotnicowe (lub sygnałowe), zamykane tym drążkiem. Każdorazowe użycie takiego zwalniacza jest możliwe dopiero po zerwaniu plomby, a fakt ten należy odnotować w książce kontroli urządzeń srk E1758 z podaniem przyczyny zerwania plomby i godziny powiadomienia dyżurnego montera automatyki.
Jeżeli jest zastosowana przetwornica induktorowa, to blokowanie bloków prądu zmiennego następuje tylko przez naciśnięcie klawisza blokowego, który należy przytrzymać w pozycji naciśniętej przez 3-6 sek.
Blok na prąd stały jest stosowany jako blok przebiegowy utwierdzający, który jest zwalniany przez współpracujący z nim układ oddziaływania pociągu (szyna izolowana z przyciskiem szynowym lub inne) lub przez zwalniacz kluczowy.
Każdy blok przebiegowy utwierdzający jest nadto wyposażony w plombowany zwalniacz ręczny na wypadek, gdyby nie nastąpiło automatyczne zwolnienie przebiegu przez pociąg w wyniku usterki urządzeń zewnętrznych, co czasem się zdarza. Użycie takiego zwalniacza pociąga za sobą konieczność zerwania plomby i odnotowania tego faktu w dokumentacji techniczno-ruchowej (książka E1758).
Zablokowanie takiego bloku uzyskuje się przez samo naciśnięcie klawisza blokowego, a odblokowanie – poprzez działanie impulsu prądu stałego.
Na nastawni dysponującej (dyżurny ruchu) znajdują się bloki dania nakazu „Dn” i bloki otrzymania zgody „oz”. Na nastawni wykonawczej (jednej lub kilku) znajdują się bloki otrzymania nakazu „On” i bloki dania zgody „dz”.
Bloki przebiegowe utwierdzające znajdują się na nastawniach wyposażonych w mechaniczne scentralizowane urządzenia srk.
Na nastawniach wyposażonych w ręczne kluczowe urządzenia srk utwierdzenie przebiegu następuje w momencie przekręcenia w skrzyni kluczowej i wyjęcia z niej klucza sygnałowego do dźwigni sygnałowej.
Blokada stacyjna.
Przy pomocy bloków dania nakazu (i współpracujących z nimi bloków otrzymania nakazu na nastawni wykonawczej) dyżurny ruchu wydaje polecenia dla nastawni wykonawczej wykonania określonych czynności związanych z realizacją określonego przebiegu pociągowego. Z kolei nastawnia wykonawcza przy pomocy bloków dania zgody (i współpracujących z nimi bloków otrzymania zgody na nastawni dysponującej) daje zgodę na realizację określonych przebiegów pociągowych przez nastawnię dysponującą, jeśli w danym przebiegu realizowanym przez nastawnię dysponującą znajdują się urządzenia ochronne (zwrotnice, wykolejnice, tarcze, semafory, rogatki) obsługiwane przez nastawnię wykonawczą.
W blokadzie stacyjnej bloki pracują w następujących parach:
1. Blok (lub blok grupowy) dania nakazu w nastawni dysponującej (Dn) – blok otrzymania nakazu w nastawni wykonawczej (On);
2. Blok (lub blok grupowy) dania zgody w nastawni wykonawczej (dz) – blok otrzymania zgody w nastawni dysponującej (oz).
Blokada liniowa.
Przy pomocy bloków blokady liniowej wydawane są pozwolenia na wyprawienie pociągu ze stacji na szlak (bloki pozwolenia „Poz”), potwierdzenie przybycia pociągu ze szlaku do stacji (bloki końcowe „Ko”) oraz informacja o odjeździe pociągu ze stacji na szlak (bloki początkowe „Po”).
W blokadzie liniowej bloki pracują w następujących parach:
1. Blok pozwolenia (Poz) w stacji A – blok pozwolenia (Poz) w stacji B (na szlaku jednotorowym oraz w przypadku zastosowania blokady liniowej dwukierunkowej na szlaku dwutorowym);
2. Blok początkowy (Po) w stacji A – blok końcowy (Ko) w stacji B;
3. Blok końcowy (Ko) w stacji A – blok początkowy (Po) w stacji B;
(stacje A i B to stacje sąsiednie a bloki te znajdują się na nastawniach wyprawiających pociągi na ten szlak).
W położeniu zasadniczym bloki początkowe i końcowe pokazują białą tarczkę, co oznacza, że nie odbywa się żaden przebieg pociągowy między stacjami i szlak jest wolny.
W parze bloków pozwolenia (Poz) jeden z nich pokazuje tarczkę czerwoną, drugi tarczkę białą, co oznacza, że nastawnia, na której blok pozwolenia ma białą tarczkę, może wyprawić pociąg ze stacji na szlak, natomiast nastawnia, na której w bloku Poz jest tarczka czerwona (blok ten zamyka drążki lub klucze przebiegowe dla położeń określających przebiegi wyjazdowe ze stacji na szlak), aby móc wyprawić pociąg na szlak musi otrzymać z sąsiedniej nastawni z drugiego końca szlaku pozwolenie na wyprawienie, co wiąże się ze zmianą stanu bloków pozwolenia.
Każdy blok posiada tarczkę biało-czerwoną, która jest widoczna w okienku blokowym. Biała tarczka w okienku blokowym oznacza, że blok jest w stanie pozwalającym na prowadzenie ruchu pociągów na sygnały zezwalające na semaforach. Czerwona tarczka w okienku blokowym oznacza, że przy tym stanie bloku nie może się odbywać ruch pociągów na sygnały zezwalające na semaforach. Zatem kolor tarczki w okienku blokowym nie wskazuje stanu bloku (zablokowany czy odblokowany), a jedynie określa, czy blok jest w stanie zasadniczym czy też nie. Wynika z tego, że w położeniu zasadniczym okienka blokowe blokady stacyjnej będą pokazywać tarczkę czerwoną, a okienka blokowe blokady liniowej – tarczkę białą, z wyjątkiem bloku pozwolenia w blokadzie liniowej dwukierunkowej na jednym z dwu posterunków ruchu danego szlaku (na drugim w okienku blokowym jest tarczka czerwona).
Należy ponadto dodać, że urządzenia te są tak skonstruowane, że każdy nakaz i każdą zgodę otrzymaną przy pomocy bloków blokady stacyjnej można wykorzystać tylko jeden raz, to znaczy, że po otrzymaniu nakazu lub zgody tylko jeden raz można obsłużyć odpowiednie dla danego przebiegu dźwignie (przyciski) sygnałowe (tzw. przeciwwtórność stacyjna). Dotyczy to również bloków blokady liniowej, to znaczy, że wyprawić pociąg na szlak można tylko jeden raz poprzez jednokrotne przełożenie dźwigni (przycisku) semafora wyjazdowego (tzw. przeciwwtórność liniowa).
Opis urządzeń blokowych na przykładowej stacji B
Oto stacja B, wyposażona w mechaniczne scentralizowane urządzenia srk (rodzaj sygnalizacji jest dowolny, może być kształtowa (semafory kształtowe sterowane dźwigniami sygnałowymi), może być świetlna (semafory świetlne sterowane drążkami sygnałowymi lub przyciskami), nie ma to znaczenia w omawianym zagadnieniu).
Stacja posiada dwa okręgi nastawcze: okręg nastawni dysponującej i okręg nastawni wykonawczej.
Nastawnia dysponująca obsługuje zwrotnice 1, 2, 3 i 4 oraz semafory A, C, D i E. Nastawnia wykonawcza obsługuje zwrotnice 11, 12 i 13 oraz wykolejnicę Wk11, a także semafory G, H, J i L.
Do prowadzenia ruchu na szlakach A-B i B-C stacja jest wyposażona w elektromechaniczną blokadę liniową trzyokienkową typu C.
Uprzywilejowany kierunek ruchu na szlaku jednotorowym A-B-C jest z lewej do prawej strony; zatem blok pozwolenia PozCDE na nastawni dysponującej pokazuje czerwoną tarczkę (nie ma możliwości wyprawienia pociągu ze stacji na szlak w kierunku A na sygnał zezwalający na semaforach wyjazdowych C, D i E, ponieważ drążki przebiegowe dla takich przebiegów są zamknięte przez zawórkę blokową zablokowanego bloku PozCDE), a blok pozwolenia PozGHJ na nastawni wykonawczej tarczkę białą (istnieje możliwość przełożenia drążków przebiegowych dla przebiegów wyjazdowych na wskazania semaforów wyjazdowych G, H i J ze stacji B w kierunku szlaku B-C). Chcąc wyprawić pociąg ze stacji B do stacji A dyżurny ruchu stacji B (po uprzednim telefonicznym uzgodnieniu wg reguł zapowiadania pociągów określonych instrukcją R1) musi uzyskać zgodę ze stacji A poprzez zablokowanie na stacji A bloku pozwolenia współpracującego z blokiem pozwolenia PozCDE, w wyniku czego blok PozCDE zostanie odblokowany i pokaże tarczkę białą (równocześnie w stacji A odpowiedni blok pozwolenia zmieni tarczkę z białej na czerwoną).
Na Rys. 1 przedstawiono stan zasadniczy bloków blokady stacyjnej i liniowej.
Opis pracy urządzeń blokowych
Omówimy teraz pracę blokady liniowej i stacyjnej na stacji B w przypadku jazdy pociągu ze stacji A do stacji B i wjazdu tego pociągu do stacji B na tor 3.
Opis nie obejmuje zasad telefonicznego porozumiewania się dyżurnych ruchu stacji A, B i C w sprawach związanych z prowadzeniem ruchu na szlakach A-B i B-C (te kwestie szczegółowo reguluje instrukcja R1).
Stacja A, posiadająca pozwolenie na wyprawianie pociągów w kierunku uprzywilejowanym, po uprzednim telefonicznym uzgodnieniu ze stacją B, wyprawia od siebie pociąg na szlak A-B i powiadamia o tym stację B poprzez zablokowanie u siebie bloku początkowego, który współpracuje z blokiem końcowym Ko stacji B, który pokaże tarczkę czerwoną (Rys. 2):
Oznacza to, że ze stacji A został wyprawiony na szlak A-B pociąg i szlak jest zajęty. Dyżurny ruchu uzgadnia z nastawnią wykonawczą, że pociąg zostanie przyjęty do stacji B na tor 3. Nastawnia wykonawcza ustawia zwrotnicę 11 w kierunku z toru 3 do zwrotnicy 12 oraz wykolejnicę Wk11 w położeniu zamykającym tor 5 (to jest wymagane położenie ochronne tych urządzeń dla takiego przebiegu), przekłada odpowiedni drążek przebiegowy a2/3, zamykający te urządzenia we wskazanym położeniu, a następnie blokuje u siebie blok dania zgody dzA1A2A3, co powoduje odblokowanie się na nastawni dysponującej bloku otrzymania zgody ozA3 (po zablokowaniu tego bloku na nastawni wykonawczej nie da się przełożyć drążka przebiegowego a2/3, bowiem został zamknięty zablokowanym blokiem przy pomocy zawórki blokowej – Rys. 3):
Po otrzymaniu zgody nastawnia dysponująca ustawia drogę przebiegu ze stacji A na tor 3 w stacji B i może przełożyć u siebie drążek przebiegowy oznaczony a2/3, czynność ta umożliwia zablokowanie bloku przebiegowego utwierdzającego PuA (zablokowany blok PuA zamyka drążek przebiegowy a2/3 w położeniu przełożonym), a to z kolei pozwala na końcu przełożenie dźwigni sygnałowej i podanie sygnału zezwalającego na semaforze wjazdowym A – Rys. 4:
Przełożenie drążka przebiegowego a2/3 na nastawni dysponującej zamknęło zwrotnice 1,3 i 4 w wymaganym położeniu, a zablokowanie bloku przebiegowego utwierdzającego PuA zamknęło ten drążek w położeniu przełożonym – nastąpiło tzw. utwierdzenie przebiegu. Dopiero po tych czynnościach jest możliwe przełożenie dźwigni sygnałowej A2 semafora wjazdowego A1/2 i podanie sygnału zezwalającego na semaforze A – Rys. 5:
Na zielono zaznaczona jest droga przebiegu wjazdowego, na niebiesko zamknięte urządzenia ochronne.
W przypadku sygnalizacji kształtowej do obsługi semafora wjazdowego są dwie sprzężone dźwignie sygnałowe oznaczone A1 (po jej obsłudze następuje podniesienie jednego ramienia semafora wjazdowego w przypadku wjazdu na tor 1 bez zmniejszenia prędkości wjazdu) i A2 (po jej obsłudze podnoszone są dwa ramiona semafora wjazdowego w przypadku wjazdu na tor 3 lub 2 ze zmniejszeniem prędkości wjazdu do 40 km/h).
Po wjeździe pociągu na tor 3 i samoczynnym zwolnieniu przebiegu przez wjeżdżający pociąg, (co powoduje odblokowanie bloku PuA na nastawni dysponującej) oraz po stwierdzeniu przez personel, że pociąg wjechał do stacji w całości (z sygnałami końcowymi) należy najpierw przełożyć dźwignię semafora wjazdowego do położenia zasadniczego a następnie zablokować blok KoA (czynność 1), potwierdzając tym samym stacji A przybycie pociągu do stacji B, następnie należy zablokować blok otrzymania zgody ozA3 (czynność 2); urządzenia wracają do stanu pierwotnego (zasadniczego) – Rys. 6:
Numery przy czynności blokowania bloków oznaczają kolejność blokowania.
Teraz zajmiemy się wyprawieniem tego pociągu ze stacji B do stacji C. W tym celu, po uprzednim telefonicznym porozumieniu ze stacją C dyżurny ruchu stacji B daje nakaz na nastawnię wykonawczą wyprawienia pociągu z toru 3 do stacji C poprzez przełożenie u siebie odpowiedniego drążka przebiegowego j2, (który swymi zestykami elektrycznymi zamknie obwód elektryczny do odblokowania właściwego bloku otrzymania nakazu OnJ) i zablokowanie bloku dania nakazu DnGHJ, co spowoduje odblokowanie się na nastawni wykonawczej bloku otrzymania nakazu OnJ – Rys. 7:
Po otrzymaniu tego nakazu nastawnia wykonawcza ustawia drogę przebiegu wyjazdowego z toru 3 do stacji C, przekłada drążek przebiegowy g2 zamykając tym samym ustawioną drogę przebiegu a następnie blokuje blok przebiegowy utwierdzający PuGHJ, co zamknie przełożony drążek przebiegowy g2 (tym samym następuje utwierdzenie przebiegu) i umożliwi przełożenie dźwigni sygnałowej semafora J i podanie sygnału zezwalającego na wyjazd ze stacji B w kierunku szlaku B-C na semaforze J – Rys. 8:
Po utwierdzeniu przebiegu blokiem PuGHJ i podaniu sygnału zezwalającego na semaforze J może nastąpić wyjazd pociągu – Rys. 9:
Na zielono zaznaczona jest droga przebiegu wyjazdowego, na niebiesko zamknięte urządzenia ochronne.
Po wyjeździe pociągu ze stacji nastawnia wykonawcza blokuje blok początkowy PoGHJ, po samoczynnym zwolnieniu przebiegu wyjazdowego j2 przez pociąg nastąpi zwolnienie bloku PuGHJ, nastawnia wykonawcza przekłada dźwignię semafora wyjazdowego J do położenia zasadniczego, przekłada drążek przebiegowy j2 do położenia zasadniczego i zwraca nastawni dysponującej nakaz przez zablokowanie bloku OnJ. Stan bloków blokady liniowej mówi, że szlak B-C jest zajęty przez pociąg jadący od B do C – Rys. 10:
Po przyjeździe pociągu do stacji C nastąpi odblokowanie bloku PoGHJ poprzez zablokowanie współpracującego bloku końcowego na stacji C. I znów urządzenia wracają do stanu pierwotnego (zasadniczego) – Rys. 11:
W przypadku jazdy pociągu ze stacji C do stacji B należy zmienić stan bloków blokady liniowej poprzez zablokowanie na nastawni wykonawczej bloku
PozGHJ, co spowoduje odblokowanie na nastawni w stacji C współpracującego bloku pozwolenia na wyprawienie pociągu ze stacji C do stacji B. Ponieważ jednak ruchem na szlakach zawiadują dyżurni ruchu, a blok PozGHJ jest w innej nastawni niż dysponująca (na nastawni wykonawczej), musi być wprowadzona zależność możliwości blokowania bloku PozGHJ od poleceń dyżurnego ruchu stacji B. Uzyskuje się to przez umieszczenie na nastawni wykonawczej nad blokiem PozGHJ zastawki elektrycznej, która w położeniu zasadniczym zamyka blok uniemożliwiając jego zablokowanie bez polecenia dyżurnego ruchu, o czym informuje czerwona tarczka w okienku zastawki. Aby umożliwić ruch pociągu ze stacji C do stacji B dyżurny ruchu stacji B (po telefonicznym uzgodnieniu z dyżurnym ruchu stacji C) przekręca u siebie w nastawni klucz w zwalniaczu kluczowym do zastawki nad blokiem PozGHJ w nastawni wykonawczej, w zastawce wówczas ukazuje się biała tarczka, co oznacza nakaz blokowania bloku PozGHJ przez nastawniczego na nastawni wykonawczej. Po zablokowaniu tego bloku zastawka wraca do położenia zasadniczego (tarczka zmienia się z białej na czerwoną) a w okienku blokowym bloku PozGHJ pojawia się czerwona tarczka, równocześnie na współpracującym bloku pozwolenia na nastawni w stacji C pojawi się biała tarczka, co oznacza, że możliwy jest ruch pociągu ze stacji C do stacji B na sygnał zezwalający na semaforze wyjazdowym stacji C. Równocześnie w stacji B zostaje uniemożliwione przełożenie drążków przebiegowych dla przebiegów wyjazdowych w kierunku szlaku B-C poprzez ich zamknięcie zawórkami blokowymi – Rys. 12:
Szczegółowy opis i zasady obsługi tych urządzeń podaje instrukcja E-16 (Instrukcja obsługi mechanicznych scentralizowanych i kluczowych urządzeń sterowania ruchem kolejowym typu normalnego).
Literatura:
1. Antoni Mikulski, Mechaniczne urządzenia zabezpieczenia ruchu kolejowego, WKŁ Warszawa 1971;
2. Stanisław Karaś, Urządzenia zabezpieczenia ruchu kolejowego, WKŁ Warszawa 1986;
3. Stanisław Karaś, Marek Doliński, Urządzenia sterowania ruchem kolejowym i łączności, WKŁ Warszawa 1988;
4. Leopold Nowosielski, Poradnik dyżurnego ruchu, WKŁ Warszawa 1974;
Podziękowanie:
Składam serdeczne podziękowanie dla Pana Mieczysława „Uśmiech” oraz dla Pana Artura „arturssp” za udostępnienie zdjęć swego autorstwa, które ilustrują niniejszy artykuł.
